ΠΡΟΙΟΝΤΑ

Δενδρολίβανο ή Αρισμαρί: Rosmarinus officinalis
Οικογένεια: Labiatae

Αειθαλής φρυγανώδεις θάμνος, αυτοφυής στη Μεσόγειο. Έχει ύψος 0,5-1 μ. ή και περισσότερο, αν το έδαφος είναι γόνιμο. Έχει φύλλα γραμμοειδή, δερματώδη, πράσινα πάνω και άσπρα από κάτω και άνθη κυανόλευκα που βγαίνουν πολλά μαζί στις μασχάλες των φύλλών σχηματίζοντας επάκρυος βότρυς.

Ως φαρμακευτικό, όπως φανερώνει και το όνομα του (officinalis), έχει σπουδαίες ιδιότητες. Είναι εξαίρετο τονωτικό, σπασμολυτικό, χολαγωγό, αντιφυσητικό, ισχυρό εμμηναγωγό και εκτρωτικό. Σε γαργάρες εξαλείφει τις άφθες και τον πονόλαιμο.

Το δεντρολίβανο θεωρείται τονωτικό και βοηθητικό της σεξουαλικής λειτουργίας. Τονώνει τη λειτουργία του ήπατος, βοηθά στη μείωση της χοληστερίνης και αναζωογονεί τον κουρασμένο οργανισμό. Σαν προσθετικό σε διάφορα παρασκευάσματα ανακουφίζει τον πονόδοντο. Κατά της τριχόπτωση και της πιτυρίδας. Στην μαγειρική θεωρείται εξαιρετικό αρωματικό για ψητά και τηγανητά ψάρια.

Βασιλικός: Ocimum basilicum
Οικογένεια: Labiatae

Ο βασιλικός έχει καταγωγή από τροπικές περιοχές. Ανήκει στο γένος Ocimum που περιλαμβάνει 60 είδη. Υπάρχουν βασιλικοί με φύλλα μεγάλα, μήκους μέχρι και 10 εκ., με τα οποία έκαναν ντολμάδες στη Κρήτη παλαιότερα! Το άρωμα τους είναι επίσης διαφορετικό, μπορεί να θυμίζει λεμόνι, λιβάνι, κανέλα, γαρύφαλλο κ.α.

Η ονομασία του προέρχεται από την ελληνική λέξη βασιλεύς. Μονοετής ή πολυετής (σε θερμές περιοχές) πόα 20-100 εκ., με φύλλα ωοειδή ακέραια ή οδοντωτά, πράσινα ή ιωδίζοντα ή μελανωπά και άνθή μικρά, λευκά ή λευκορόδινα, σε επάκριους στάχεις.

 Είναι πολύμορφο είδος όσον αφορά το μέγεθος και το χρώμα των φύλλων κ.λ.π. με ονόματα όπως σγουρός, πλατύφυλλός, αθάνατος (πολυετής) κ.λ.π. Φυτό λαϊκό, ευδοκιμεί σε έδαφος πλούσιο σε οργανική ουσία. Δεν πρέπει να αφήνουμε να διψά, διαφορετικά ανθίζει πρόωρα και καταστρέφεται.

Ο Ιπποκράτης έδινε τον βασιλικό ως φάρμακο εναντίον της δυσκοιλιότητας, ως αντιεμετικό και για την καρδιά. Ο Πλίνιος συνιστούσε αρωματισμένο με βασιλικό ξύδι για τις λιποθυμίες. Ο Διοσκουρίδης τον θεωρούσε μαλακτικό της κοιλιάς, διουρητικό, γαλακταγωγό αλλά και δύσπεπτο. Συνιστούσε το χυμό του για το θάμπωμα των ματιών και για την καταρροή. Ο ίδιος αναφέρει ότι έφτιαχναν ένα άρωμα από βασιλικό, το «ωκίμινον μύρον». 

Η λαϊκή ιατρική θεωρεί τον βασιλικό φυτό με σπασμολυτικές ιδιότητες, ηρεμιστικό και βοηθητικό των λειτουργιών του στομάχου. Πιστεύεται πως εκείνος που διέδωσε τον βασιλικό στη Μεσόγειο ήταν ο Μέγας Αλέξανδρος. Εκείνος τον είδε στην Ινδία, εντυπωσιάστηκε, και ο στρατός του τον μετέφερε στην Ευρώπη. Είναι βέβαιο, όμως, ότι οι Έλληνες τον γνώριζαν πολύ πριν από την εκστρατεία του Αλέξανδρου και τον αναφέρουν προγενέστεροί του ποιητές. 

Η ελληνική λαϊκή παράδοση συνδέει το φυτό με την Αγία Ελένη: Όταν πήγε στην Παλαιστίνη αναζητώντας το σταυρό του χριστού, είδε ένα θάμνο που μοσχομύριζε. Το θεώρησε θεϊκό σημάδι. Έσκαψε κάτω από τη ρίζα του και βρήκε τον σταυρό, το πιο ιερό σύμβολο του χριστιανικού κόσμου!

Χρησιμοποιείται στην μαγειρική για αρωματισμό σαλτσών. Το εκχύλισμα του βασιλικού προλαμβάνει τις άφτρες, τους πονοκεφάλους, βοηθά στην πέψη και καταπραΰνει νεύρα και σπασμούς.

Δάφνη ή Βαγιά ή Φυλλάδα: Laurus nobilis
Οικογένεια: Lauraceae

Αειθαλές δένδρο ή δενδρύλλιο, αυτοφυές στη Μεσόγειο. Τα φύλλα είναι δερματώδη και έχουν σχήμα λογχοειδές. Τα άνθη βγαίνουν στις μασχάλες των φύλλων σε ομάδες ανά 4-6 και είναι εύοσμα. Ο καρπός ωοειδής, κυανόμαυρος, μοιάζει σε μέγεθος με τον καρπό της αγριελιάς.

Στη δάφνη αποδίδονται φαρμακευτικές ιδιότητες από τα προϊστορικά χρόνια. Ο Ιπποκράτης τη χορηγούσε ως αναλγητικό μετά τον τοκετό και σε διάφορα γυναικολογικά προβλήματα. Με δαφνέλαιο θεράπευε τη στειρότητα. Ο Διοσκουρίδης συνιστούσε το αφέψημα της σε παθήσεις της κύστης και της μήτρας, τους λιωμένους καρπούς της στο άσθμά και στη φυματίωση και το χυμό τους σε περιπτώσεις βαρηκοΐας και κόπωσης. 

Στη λαϊκή θεραπευτική θεωρείται ως αντιρρευματικό, εναντίον της παραμορφωτικής αρθρίτιδας και ως βοηθητικό της πέψης. Με μηχανική συμπίεση των καρπών παίρνουμε το δαφνέλαιο και από την απόσταξη των φύλλων αιθέριο έλαιο. Από το ’γιο Όρος εξάγεται άριστης ποιότητας δαφνέλαιων με βρασμό των καρπών.

Το εκχύλισμα της δάφνης καταπολεμά τα φουσκώματα, ανοίγει την όρεξη και τονώνει τα τεμπέλικα στομάχια. Αντισηπτική, είναι πολύτιμη για το συνάχι και τη βρογχίτιδα. Το δαφνέλαιο είναι κατάλληλο για τους ρευματισμούς.

Δυόσμος ή Αβάρσαμος: Mentha spicata
Οικογένεια: Labiatae

Φυτό ποώδες, πολυετές, όμοιο με τη μέντα, διαφέρει ότι έχει ιδιάζουσα οσμή, τα φύλλα του είναι άμισχα, λεπτότερης υφής και λίγο ρυτιδωμένα, οι ταξιανθίες του πιο λεπτές και πιο μικρές. Η καταγωγή αυτού του είδος είναι άγνωστη.

Στην αρχαιότητα ήταν φάρμακο εναντίον της χολέρας αλλά και αντιεμετικό. Ο Διοσκουρίδης τον συνιστούσε ως κατάπλασμα για πονοκεφάλους. Ο χυμός του θεράπευε πόνους των αυτιών. 

Χρησιμοποιείται πολύ στην μαγειρική. Στον δυόσμο αποδίδονται πολλές ευεργετικές ιδιότητες, όπως καταπολέμηση των πόνων του στομάχου, της ναυτίας, του λόξυγκα και υποβοήθηση στην πέψη. Επίσης προσφέρει πολλά κατά της νευρώσεων και τις διάφορες εκδηλώσεις της: αϋπνίες, σπασμοί, τρεμούλες, ημικρανίες, ταχυπαλμίες.

Φασκομηλιά: Salvia fruticosa
Οικογένεια: Labiatae

Θάμνος 30-80 εκ. αειθαλής με ημιξυλώδεις βλαστούς. Φύλλα γκριζοπράσινα, λογχοειδή, χνουδωτά που στη βάση τους φέρουν δύο λοβούς, ένα από κάθε πλευρά ώστε το φύλλο να φαίνεται τρίλοβο. ’νθη λευκά έως ιώδη ή ρόδινα 2-6 ανά σπόνδυλο, σχηματίζουν βότρυ 10-15 εκ. Ανθίζει από Απρίλιο μέχρι Ιούνιο ανάλογα με το υψόμετρο της. Φρυγανώδες φυτό που φυτρώνει σε χερσαίους ή πετρώδεις τόπους (υψόμετρο 50-1000 μ). Η ευρύτερη γεωγραφική του εξάπλωση είναι οι χώρες της Ανατολικής Μεσογείου.

Η ονομασία του φυτού (Salvia) από το λατινικό ρήμα salvare, που σημαίνει σώζω, φανερώνει την ιατρική αξία του βοτάνου. Είναι δηλαδή το φυτό σωτήρας! Η απόδοση σε αιθέριο έλαιο είναι 2-4 %. Κύρια συστατικά του είναι η κινεόλη, η θουγιόνη και η καμφορά. Είναι εντομοδιωκτικό (σκώρος, έντομα σιτηρών κ.λ.π.). 

Ως φαρμακευτικό θεωρείται σπασμολυτικό, αντιδιαρροικό, αντιιδρωτικό, εναντίον του πονόλαιμου, πονοκεφάλου κ.λ.π. σύμφωνα με τον Ιπποκράτη (4ος αιώνας π.Χ.), είναι φάρμακο κατά των πνευμονικών νόσων, αλλά το συνιστούσε και για διάφορα γυναικολογικά προβλήματα. Ο Διοσκουρίδης (1ος αιώνας μ.Χ.), θεωρούσε τη φασκομηλιά ως διουρητικό, αιμοστατικό, και εμμηναγωγό φάρμακο. 

Η λαϊκή ιατρική τη χρησιμοποιεί για τη θεραπεία πάρα πολλών νοσημάτων. Θεωρείται σχεδόν πανάκεια! Πιο συχνά χρησιμοποιείται για παθήσεις του αναπνευστικού, σε γυναικολογικά προβλήματα, αλλά και ως αφροδισιακό κ.α. 

Σε πολύ θερμές περιοχές της ερήμου πίνουν ένα αφέψημα με μείγμα βοτάνων στο οποίο κυριαρχεί το φασκόμηλο, πιστεύοντας ότι περιορίζει την απώλεια υγρών και εμποδίζει την αφυδάτωση. Το εξαίρετο τονωτικό, καταπολεμά την κούραση, βοηθά άτομα που βρίσκονται σε ανάρρωση και φασκόμηλο είναι διευκολύνει την πέψη. 

Συνιστάται σε άτομα που υποφέρουν από υψηλή εφίδρωση. Ισορροπεί ήπια τον οργανισμό των γυναικών που πάσχουν από σπάνια έμμηνα ή πρόωρη εμμηνόπαυση. (θα πρέπει να αποφεύγεται σε συχνή χρήση από γυναίκες που εκκρίνουν πολλά οιστρογόνα). Στην Κρήτη δίνανε παλαιότερα φασκόμηλο με μέλι στα παιδία για να κοιμούνται.

 Όπως συμβαίνει με όλα τα βότανα, δεν πρέπει να γίνεται κατάχρηση της, επειδή έχουν παρατηρηθεί περιπτώσεις δηλητηριάσεως. Χρησιμοποιείται ως καρύκευμα και ως συντηρητικό στη βιομηχανία τροφίμων και ελαίων.

Μέντα: Mentha piperita
Οικογενεια: Labiaceae

Ήταν ένα σπουδαίο αρωματικό φυτό για τους αρχαίους (Αιγυπτίους, Έλληνες και Ρωμαίους). Ο Διοσκουρίδης, ο Ιπποκράτης και ο Πλίνιος, το ανέφεραν συχνά σαν φυτό με μεγάλη φαρμακευτική αξία και ωραιότατο άρωμα. Οι αρχαίοι Έλληνες έτριβαν τα τραπέζια τους με δυόσμο, πριν καθίσουν να φάνε. Επίσης τον έριχναν στο νερό του μπάνιου τους. Υπάρχουν πάρα πολλές ποικιλίες.

Περιέχει μια δροσιστική ουσία, τη μενθόλη. Είναι εξαιρετικά αντισηπτική, καταπολεμά το συνάχι τη γρίπη και τον πονόλαιμο. Είναι επίσης χωνευτική, ηρεμιστική σε μικρή δόση και αφροδισιακή σε μεγάλες δόσεις.

Τα αιθέρια έλαια από αυτά τα φυτά έχουν εξαιρετική αξία στον αρωματισμό αρκετών προϊόντων (οδοντόπαστες, τσίχλες κ.λ.π.)

Ρίγανη: Origanum vulgare και Origanum onites
Οικογένεια: Labiatae

Με το όνομα ρίγανη στην Ελλάδα εννοούνται δυο διαφορετικά είδη. Το πρώτο (O. vulgare) είναι πολυετές, ημιξυλώδεις στη βάση του, τριχωτό φυτό, ύψους μέχρι 80-90 εκ. Φυτό ορθίας ανάπτυξης, με βλαστούς πολύκλαδους. Φύλλα έμμισχα ωοειδή ή ελλειψοειδή, πυκνά, τριχωτά. ’νθη λευκά σχηματίζοντας επάκριες ταξιανθίες (κορύμβους). Φυτό ξηροφυτικό που φυτρώνει σε βραχώδεις λόφους και σε γκρεμνά.

Αυτοφύεται στην Ανατολική Μεσόγειο, απ’ όπου και κατάγεται. Απαντάται σε ολόκληρη την Ελλάδα αλλά προτιμά τις ξηροθερμικές πριοχές της Ν. Ελλάδας σε υψόμετρα από 0 έως 1500μ. Πιθανώς είναι η ορίγανος η λευκή του Θεοφράστου και η ορίγανος η ηρακλειώτικη του Διοσκουρίδη την οποία χρησιμοποιούσαν από αρχαιοτάτων χρόνων ως αρτυματικό.

Το δεύτερο είδος ρίγανης (O. onites) είναι όμοιο με το πρώτο αλλά διαφέρει κυρίως στο ότι έχει φύλλα καρδιοειδή ή ωοειδή βραχύμισχα. Τα άνθη σχηματίζουν μεγαλύτερες και συμπαγείς ταξιανθίες που είναι συνήθως στη κορφή του κύριου βλαστού. Μεταξύ τους τα δύο είδη σχηματίζουν ένα φυσικό υβρίδιο στις περιοχές όπου τα δύο είδη γειτονεύουν.

Περιέχει αιθέριο έλαιο από 2-5% και τα κύρια συστατικά του είναι οι φαινόλες, καρβακρόλη και θυμόλη. Φυτά από την Κρήτη έδειξαν υψηλό ποσοστό καρβακρόλης (μέχρι 75%) και ελάχιστη θυμόλη. Το αιθέριο έλαιο έχει αντιοξειδωτικές ιδιότητες και χρησιμοποιείται στη βιομηχανία τροφίμων ως συντηρητικό. Επίσης βρέθηκε πειραματικά ότι είναι ισχυρό μικροβιοκτόνο, λόγω της υψηλής περιεκτικότητας σε καρβακρόλη.

Στην αρχαιότητα χρησιμοποιήθηκε για τη θεραπεία του βήχα (μαζί με μέλι), των αμυγδαλών και τις άφθες. Επίσης, χορηγούσαν το αφέψημα της ρίγανης σε θεραπευτικά λουτρά για τη φαγούρα και την ψώρα. Η λαϊκή θεραπευτική τη χρησιμοποιεί ως τονωτικό και ευστόμαχο.

Και τα δύο είδη ρίγανης είναι από τα ωραιότερα αρτυματικά και μυρωδικά φυτά. Είναι από τα πιο γνωστά ευρέως χρησιμοποιούμενα βότανα σε διάφορες κουζίνες. Χρησιμοποιούνται τα φύλλα και οι κορφές του φυτού, φρέσκα ή αποξηραμένα.